سهروردی در ترازوی نقدونظر

حسن سید عرب درباره سهروردی چه حرف تازه ای برای ما دارد؟

مسعود ربیعی فر

پژوهشگر فلسفه  عرفان

حکمت اندیشان ایرانی درمعرض قضاوت های تندوتیز و بی قاعده مخالفان و معاندان خود واقع شده اند، تا جایی که درباره حکیم  سهروردی، عده ای گفته اند او ایرانی است و گروهی دیگر معتقد به عرب بودن اویند، بعضی التقاطیش دانسته و برخی هم او را مبدع و مبتکر فلسفه ای نوین می دانند که تا پیش از او سابقه ای نداشته است. به اعتقاد بعضی از محققان، درباره او به حد کافی و وافی نوشته و گفته  شده است، اما تا کنون جمع بندی جامعی ازآنچه درباره این حکیم ایرانی باید گفته می شد، موجود نبوده است. اما نشرهرمس درسال ۱۳۹۶کتابی از حسن سیدعرب انتشارداده که گویا رساله دکترای او درباره سهروردی است که در واحد علوم وتحقیقات دانشگاه تهران از آن دفاع شده است. سیدعرب متولد ۱۳۴۳ و عضو هیئت علمی بنیاددایره المعارف اسلامی و عضو هیئت علمی دانشنامه جهان اسلام است. آثار متنوعی اعم از کتاب ومقاله از او در حوزه فلسفه انتشار یافته است. او پس از سیدحسین نصر،حسین ضیایی و دینانی، اکنون میدان دار عرصه سهروردی پژوهی است. گویی سهروردی همچنان برای محققان ایرانی پرجاذبه است که پیوسته ازمتون مربوط به فلسفه اشراق، چیز تازه ای را برای پژوهش برمی گزینند. این نکته قابل توجه آن دسته از محققان عرب مانند محمد ابوریان که اساسا سهروردی را عرب و از اهالی شهر حلب سوریه دانسته است.

هنرعمده کار سیدعرب، با یک تیر دونشان زدن است، تیری به هدف نگارش رساله دکتری و تیری دیگر تحقیقی برجسته و جمع کردن همه پژوهش های مربوط به سهروردی زیرعنوانی واحد. بنابراین شایسته است که ما هم به نقد بعضی از مولفه های کتاب بپردازیم. نویسنده تقریبا به عنوان آغازین کتاب خود وفادار مانده است، یعنی سطوح، عمق و نتایج برآمده از سهروردی پژوهی را به خوبی تقسیم و تبیین کرده است که برخی از خطوط کلی آن عبارتند از : مطالعات جانبی در سهروردی پژوهی و سهروردی پژوهی در جهان عرب.

مولف ضمن نقدی که به پاره ای از منابع سهروردی پژوهی کرده و راه آنان را تکرار راه تحقیقی هانری کربن و دیگران می داند،عنوان دیدگاه های سهروردی پژوهی در غرب  در بین عناوین این کتاب بسیار خالی به نظر می رسد. به نظر می رسد بهترین قسمت کتاب مبحث فصل چهارم آن است که مربوط به نقد و تحلیل مبانی رویکرد جهان عرب به سهروردی است. این قسمت از کتاب در واقع هم نقد و نظر است و هم رویکرد تحلیلی به آنچه عرب ها درباره سهروردی گفته اند.

نیک واقفید که اندیشمندان عرب یا عارشان می آید که به بزرگی محققان ایرانی اعتراف کنند و یا اینکه اگر به اندیشمند ایرانی برخورد کنند، با تخفیف شان و منزلت از او یاد خواهند کرد. نمونه ی این کار توسط محمد عابد الجابری اندیشمند فقید مراکشی در کتاب «ما و میراث فلسفی مان» درباره ابن سینا انجام گرفته است. او طوری با بوعلی برخورد کرده که گویی با هووی فکری اش برخورد می کند. این ها موضوعاتی است که سید عرب بسیار مایل است  آنرا «طرد عناصر غیرعربی» در فلسفه اسلامی بنامد درحالیکه  این سخن بسیار نکته سنجانه ای است. سیدعرب معتقد است که رویکرد جهان عرب به سهروردی متاثر از مطالعات شرق شناسی است. این سخن از روی تامل گفته شده و بیراه نیست زیرا سهروردی با خود اندیشه ای را حمل می کرده که حاوی پیوند سه جهان معرفت باهم بوده است؛ جهان اندیشه یونان باستان، جهان اندیشه ایران پیش از اسلام و جهان اندیشه ی اسلامی.

این تلفیق های سه گانه در واقع همچون ماده ای است که بیش از همه به کار مستشرق کهنه کار و خبره می آید. طعن ظریف او به اندیشمندان و روشنفکران عرب در لابلای سطور این مبحث از کتاب او غیر قابل انکار است. از جمله اینکه او فلسفه اسلامی در جهان عرب را متاثر و برآمده  از نزاع روشنفکران آن می داند که گاه آن را فلسفه عربی و گاه فلسفه  برآمده از عقل عربی می دانند، ناگفنه پیداست که نوک قلم او اندیشمندانی چون محمدعابد الجابری اندیشمند فقید مراکشی را نشانه رفته است که به “طرد عناصر غیر عربی” بسیار حساس اند، کما اینکه الجابری فیلسوف ایرانی چون بوعلی سینا را مورد بی مهری بسیاری قرار داده است. کتاب دکتر حسن سید عرب در دویست و هشتاد و شش صفحه و در بخش ها و موضوعات متنوعی نوشته شده است. مطالعه این اثر جذاب در فهم و رویکرد خواننده به سهروردی بسیار موثر و راهگشا خواهد بود.

 

نقد و تحلیل رویکر معاصران به سهروردی

نویسنده: حسن سید عرب

انتشارات هرمس

۱۳۹۶