تاریخ شفاهی ویراستاری در ایران

گزارشی از کتاب «ویرایش» به کوشش محمد هاشم اکبریانی

زهرا زارع

پژوهشگر مسائل اجتماعی

 

کتاب «ویراش: گفتگو با ویراستاران» به کوشش محمد هاشم اکبریانی از مجموعه کتاب های تاریخ شفاهی نشر معاصر ایران است که از سوی انتشارات خانه کتاب منتشر شده است. در این مجموعه با اساتید ویراستاری از نسل های مختلف گفت و گوهایی صورت گرفته که نمایی کامل از روند شکل گیری ویراستاری در ایران را به خواننده ارائه می دهد.

درمورد روند تهیه و چاپ کتاب تاکنون کتاب های متعددی منتشر شده اما آنچه مجموعه کتاب های «تاریخ شفاهی نشر معاصر» موسسه خانه کتاب را از دیگر کتاب ها متمایز می کند؛ گفت و گوهای آن با پیشکسوتان عرصه تولید کتاب است. این مجموعه کتاب ها منابع مفیدی برای پژوهشگرانی است که قصد دارند در حوزه نشر در ایران پژوهشی داشته باشند.

اولین دفتر از این مجموعه کتاب ها «ویرایش» است. تا به حال به این فکر کرده اید کتابی که در دست می گیریم و از خواندن آن لذت می بریم، چه مراحل پیچیده ای را طی می کند تا به دست ما برسد؟ مطمئنا همه ما سه مرحله نویسندگی، چاپ و توزیع در کتابفروشی را به ذهن می آوریم. اما باید گفت فرایند خلق و نشر یک اثر طولانی تر از این حرف هاست؛ از مرحله نوشته شدن بر کاغذ، ویراستاری، گرفتن مجوز، لیتوگرافی و چاپ تا توزیع در کتابفروشی ها و تبلیغات و چاپ مجدد.

یکی از مهمترین مراحل چاپ کتاب، ویراستاری است. بعد از اینکه کتاب به مرحله نوشتار در آمد، به ویراستار سپرده می شود. شاید بعضی با این نظر مخالف باشند و بگویند دخل و تصرف در نوشتار نویسنده اشتباه است. اما به گفته بهاءالدین خرمشاهی «ویراستار، پرستار متن است… بین ویراستار و مولف یک رابطه مثل بیمار و پرستار یا بیمار و پزشک است… پرستار حق دارد تب بیمار را بگیرد و گزارش کند و در صورت لزوم بیمار را در راهرو راه ببرد. نمی توان گفت که نباید دخالت کند.»

با وجود آگاهی از اهمیت ویرایش متن اما هنوز نویسندگان در برابر ویراستاری مقاومت می کنند. اکبریانی از قول یکی از اساتید ویراستاری خاطره ای از احمد آرام درباره ویراستاری متنش می آورد. او می گوید: «… یک بار یکی از کتاب های آقای احمد آرام را یکی از ویراستاران امیرکبیر ویراستاری کرده بود. آقای آرام وقتی متن ویراستاری شده را دیده بود عصایش را برداشته و دنبال ویراستار کرده بود که چرا به متن من دست زدی…»

اگر کتاب را به درخت توصیف کنیم؛ با بلند شدن نامتعارف شاخ و برگ ها، نور خورشید به گیاهان کوچک تر نمی رسد و اگر این درخت، میوه ای هم داشته باشد باعث سنگینی و شکسته شدن شاخه می شود. هرس درخت و زدن شاخ و برگ های اضافه آن به رشد بهتر درخت کمک می کند. درباره کتاب هم دقیقا همینطور است. زمانی که نویسنده قلم به دست می گیرد و شروع به نوشتن می کند مغز کلام را در چند لایه محتوا قرار می دهد. گاهی این لایه ها آنقدر زیاد  و تکرار می شود که مخاطب را خسته می کند و علاقه خود را به خواندن متن از دست می دهد. بنابراین ویراستار با دقت و تجربه حرفه ای و دانشی که دارد بدون آن که محتوا را تغییر دهد نوشته را مانند هرس درخت ویرایش می کند تا متنی شسته رفته و خواندنی به دست خواننده برسد.

ویراستاری به سبک امروز در ایران سابقه طولانی ندارد، اما اگر «تصحیح» کتاب را هم نوعی ویراستاری بدانیم سابقه آن به صد سال بیشتر می رسد. در این کتاب مجموعه گفت و گوهایی با سه نسل از ویراستاران برجسته حول محور «ویراستاری محتوایی» و «ویراستاری فنی» صورت گرفته است. گفت و گوهایی با احمد سمیعی گیلانی، اسماعیل سعادت، ایران گرگین، بهاءالدین خرمشاهی و عبدالحسین آذرنگ.

اولین گفت و گو در این مجموعه به احمد سمیعی گیلانی پدر ویراستاری ایران اختصاص داده شده است. سمیعی زاده ۱۲۹۹ در رشت است. او کار ویراستاری را با اشتغال در انتشارات فرانکلین آغاز کرد. به اعتقاد او ویراستار خود باید ادیب و اهل قلم باشد.

سمیعی درباره ویژگی های یک ویراستار می گوید: «… خدمت ویراستاری از نظر بالا بردن سطح زبان فارسی سهم خیلی موثری دارد. به شرطی که ویراستار فقط اسم ویراستار را نداشته باشد و واقعا ویراستار باشد. متاسفانه الان کسانی عنوان ویراستاری را احراز کرده اند که عملا خودشان زیاد نمی دانند وظیفه ویراستار چیست… به نظر من خود ویراستار باید اهل قلم باشد و در آن زمینه و رشته ای که ویراستاری می کند تخصص داشته باشد.»

نکته جالب دیگری که سمیعی در این گفت گو به آن اشاره می کند درباره نحوه ویراستاری کتاب در جامعه ادبی عرب زبان است که بیانگر اهمیت نقش ویراستار است. او می گوید: «… در پشت جلد اسم ویراستار هست. حتی در کتاب هایی که ترجمه می شود دو نفر هستند که پدید آورنده اثرند. یکی آن کسی است که کاملا به زبان مبدا مثلا انگلیسی یا فرانسه و یا آلمانی مسلط است و یکی هم آن کسی که در رشته مربوط به اثر تخصص دارد… این است که آن چیزی که از زیر دست اینها بیرون می آید هم از نظر مطابقت با اثر اصلی اعتبار دارد هم از نظر اصطلاحات و زبان… ولی در اینجا این طور نیست. در اینجا فقط اسم ویراستار در بیشتر انتشارات فرمالیته است».

یکی دیگر از گفت و گوهای خواندنی این مجموعه مصاحبه با ایران گرگین است. گرگین، خودِ تاریخ است و  وقایع تاریخی را به چشم دیده و تجربه کرده است. گرگین در این گفت و گو از تجربیات دوران کودکی و جوانی خود و فعالیت در جنبش ملی شدن نفت و تجربه ویراستاری اش می گوید. او کار ویراستاری را با پیک دانش آموز شروع کرده است.

یکی از کتاب های آقای احمد آرام را یکی از ویراستاران امیرکبیر ویراستاری کرده بود. آقای آرام وقتی متن ویراستاری شده را دیده بود عصایش را برداشته و دنبال ویراستار کرده بود که چرا به متن من دست زدی

ایران گرگین از کودکی با کتاب مانوس بود است. درباره تجربه کتاب خوانی دوران کودکی اش می گوید: «… کسی به ما نمی گفت کتاب بخوانید. اجباری در کار نبود و تبلیغی هم نبود… همین خواندن ها سبب شد تشخیص بدهم کلام و جمله درست کدام است و نادرست کدام.»

گرگین به علاقه مندان ویراستاری و ویراستارهای جوان پیشنهاد می کند تا خودشان ویراستار کار خود باشند. او درباره آموزش ویراستاری می گوید: «… با رفتن به کلاس آموزش ویراستاری و یادگیری فن ویرایش نمی توان ویراستار شد. باید از دانش و فرهنگ و ادبیات آگاه بود.»

کتاب ویرایش اولین دفتر از مجموعه تاریخ شفاهی نشر معاصر ایران است. خواننده با خواندن این اثر هم با کار ویراستاری آشنا می شود و هم درس هایی از پشتکار و تلاش بزرگان ویراستاری می آموزد. این مجموعه کتاب های موسسه خانه کتاب بسیار خواندنی و جذاب است. خواندن این مجموعه به علاقمندان کتاب پیشنهاد می شود.

  • عنوان: ویرایش (گفت وگو با ویراستاران ۱)
  • نویسنده: محمدهاشم اکبریانی
  • انتشارات: خانه کتاب
  • تعداد صفحات: ۲۳۸
  • چاپ اول – ۱۳۹۸
  • قیمت: ۴۵۰۰۰ تومان
  • تلفن ناشر: ۰۲۱۸۸۳۴۲۹۸۵
  • بازنشر این مطلب از سایت مجله دیلمان با ذکر منبع بلامانع است.

  • شماره یازدهم مجله دیلمان با قیمت ۴۵ هزار تومان اکنون روی پیشخوان مطبوعات در کل کشور و کلیه کتابفروشی های معتبر در دسترس است.
  • برای خرید اینترنتی و ارسال پستی به آدرس منزل می توانید به این لینک بروید تا مجله به آدرستان پست شود: لینک خرید مستقیم مجله دیلمان/ شماره یازدهم/ ویژه اسناد فساد آقازاده ها
  • برای دریافت مجله با تماس تلفنی می توانید با شماره ۰۹۱۷۲۰۵۹۹۶۲ تماس حاصل نمایید تا مجله در کمترین زمان به آدرستان پست شود.
  • وبسایت فروشگاهی مجله دیلمان: www.shop.deylamanmag.com
  • صفحه اینستاگرام مجله فرهنگی و اجتماعی دیلمان: @deylaman_magazine