کدام قدرت؟ کدام ایدئولوژی؟

گزارشی از کتاب "قدرت بی قدرتان" نوشته واتسلاف هاول

دیلمان آنلاین: کتاب «قدرت بی قدرتان» نوشته واتسلاف هاول و ترجمه احسان کیانی خواه از مجموعه کتاب های «تجربه و هنر زندگی» نشر نو است.

خشایار دیهیمی سرپرست این مجموعه از کتاب ها در مقدمه به اهمیت فلسفه در زندگی روزمره تاکید می کند و همچنین به این پرسش که فلسفه چیست و به چه کار می آید پاسخ دهد. اولین پاسخی که در جواب سوال فلسفه چیست به ذهن ها می آید این است که فلسفه دانشی نظری و انتزاعی و یک رشته دانشگاهی است که تنها عده ای با اندیشه ها و رویاهای انتزاعی به سراغ آن می روند.

اما به دیدگاه دیهیمی فلسفه  فقط یک رشته دانشگاهی برای افراد خاص نیست. بلکه دانشی است که به همه تعلق دارد. همه ما از کودکی با طرح سوالاتی مثلا درباره اینکه از کجا آمده ایم و به کجا خواهیم رفت با فلسفه درارتباط بوده ایم.

از دید او، مجموعه کتاب های «هنر زندگی» -نامی که دیهیمی به جای واژه فلسفه برگزیده است- با خواننده سخن می گویند و سعی بر آن دارد تا راه و رسم درست عمل کردن و زیستنی کردن جهان و کاستن درد ها و رنج ها را به او بیاموزد.

آنچه این مجموعه کتاب های نشر نو را از دیگر کتاب های فلسفی جدا می کند این است که خواننده احساس نمی کند که با مفاهیم و تعاریف انتزاعی بی ارتباط با واقعیتی که در آن زندگی می کند سرو کار دارد. دیهیمی می گوید در ایران ما با دو نوع کتاب های فلسفی روبرو هستیم.

یکی کتاب های فلسفی که مخاطب تنها برای قمپز در کردن و دکوراسیون در کتابخانه نگاه می دارد و دیگری کتاب های زردی با عناوین ۴۰ راه خوشبختی، ۲۰ راه برای غلبه بر اضطراب و … که مخاطبان را ماشینی فرض می کنند که برای همه یک راه حل یکسان ارائه داد.

مجموعه کتاب های «تجربه و هنر زندگی» به جای اینکه برای خوشبختی و زندگی بهتر خوانندگان نسخه ای یکسان بپیچد اتفاقا او را رها می سازد و از او دعوت می کند با اندیشیدن به مسائل زندگی، خود راه حل های خاص خودش را به کمک تجربه های زیسته فیلسوفان بیابد.

کتاب قدرت بی قدرتان طرح بحثی از واتسلاف هاول نویسنده اهل چک است. محور اصلی این کتاب بحث درباره قدرت و آزادی است که او در ۲۲ جستار به آن می پردازد. هاول در این مقاله از کابوسی که اروپای شرقی آن دوره را تهدید می کرد صحبت می کند. کابوسی که او نام آن را «دگراندیشی» می گذارد.

اما دگر اندیشان در اندیشه هاول چه کسانی هستند؟ هاول این دگراندیشان را گروه «بی قدرتان» می داند. سوال او این است که آیا این «دگراندیشان» در جایگاه شهروندان درجه دوم خارج از تشکیلات قدرت، آنقدر قدرت دارند تا بتوانند تاثیری بر جامعه و نظام اجتماعی که در آن زندگی می کنند بگذارند؟

برای پاسخ به این سوال او نظام توتالیتر و قدرت متصلب این ساختار را که نمی تواند ساختارهای ناهمسان را در خود جای دهد، توضیح و تفسیر می کند. نویسنده، «ایدئولوژی» را ابزار اصلی دیکتاتوری می داند و این فرضیه که دیکتاتوری امری موقتی و فاقد ریشه تاریخی است را رد می کند.

هاول برای باز کردن بحث مثالی  از صاحب یک میوه فروشی می آورد که در کنار میوه هایی که در دکان دارد شعاری نیز پشت شیشه مغاره چسبانده است: «کارگران جهان متحد شوید». سوال اینجاست که چرا میوه فروش این شعار را به پشت شیشه چسبانده است؟ آیا به آن شعار اعتقادی دارد؟

در ادامه بحث به این پاسخ می رسد که میوه فروش برای حفظ موقعیت و رهایی از خبرچین های حزب مجبور است که این کار را انجام دهد. این شعار یک نشانه است. پیامی که پشت آن نهفته این است که «… من سبزی فروش این محل  که در اینجا زندگی می کنم می دانم که چطور رفتار کنم و رفتارم طبق انتظاری است که از من دارند… قابل اعتماد هستم».

باز هاول می پرسد که اگر این شعار را با این مضمون که «من می ترسم و بنابراین بی چون و چرا از اوار اطاعت می کنم» آیا باز او این نوشته را به شیشه می چسباند؟ مطمئنا از آنجا که فرد عزت نفسی دارد چنین کاری نمی کرد. هاول این نشانه و پیام را ایدئولوژی می داند.

به دیدگاه او «ایدئولوژی شیوه دلفریب و غلط اندازی برای ارتباط با جهان است». نویسنده ایدئولوژی را عاملی برای مشروعیت بخشیدن به همه چیز در یک نظام  و پلی میان مردم و ساختار می داند. پلی که سیستم از طریق آن به مردم نزدیک می شود.

هاول زندگی را مسیر تحقق آزادی می داند. زندگی که همیشه در جنب و جوش است تا ساختارهای تازه ای را خلق کند اما نظام توتالیتر، همسانی و همرنگی را می طلبد. در نتیجه این دو رو در روی یکدیگر می ایستند.

در اینجا ایدئولوژی ساختار با ایجاد پلی از توجیه ها بین سیستم و افراد، شکافی که بین زندگی و اهداف سیستم توتالیتر  است را پر می کند؛ و اینگونه وانمود می کند که اندیشه و اقتضائات ساختار  همان اقتضائات زندگی است.

بنابراین محروم کردن افراد از اطلاعات، اطلاع رسانی و استفاده از قدرت، نظارت عمومی خوانده می شود.

هاول تلاش می کند تا انسان را به زندگی خودش بازگرداند؛ به این معنا که انسان باید صاحب سرنوشت خود باشد. مسئولیت پذیری شخصی همان زندگی در حقیقت است

نویسنده  در مثال میوه فروش که با زدن یک شعار پشت شیشه مغازه اش صاحب همه چیز می شود، نشان می دهد که كافی است انسان ایدئولوژی حاکم را بپذیرد و از آن لحظه به بعد زندگی افراد معنادار می شود.

از آنجا که انسان از تنهایی می ترسد بنابراین با تحمل ایدئولوژی به عضوی کامل در جامعه تبدیل می شود که دیگر تنها نیست. انسان ناچار است در دل دروغ ها و تعارض ها زندگی کند. به گفته هاول زندگی در این دروغ  انسانی از خود بیگانه می سازد که بی اختیار از نظام دیکتاتوری حمایت می کند.

به دیدگاه او هر فردی آرزومند شان و کرامت و صداقت اخلاقی  برخوردار باشند. اما به هر حال هر شخصی کم یا بیش در وجود خود به مادی گرایی، نفع شخصی و زندگیِ بی دردسر تمایل دارد و این امر باعث می شود تا به این زندگی در دروغ تن بدهد.

حالا تصور کنید که آن میوه فروش به وضع موجود اعتراض کند و منافع شخصی خود را کنار بگذارد؛ از این پس او در حقیقت و آزاد زندگی می کند. هاول به بی قدرتان سلاح مقاومت را می دهد.

در ابتدا ساختار تلاش می کند که با دروغ ها، تهدید، تهمت و رشوه و دیگر رفتارهای غیر اخلاقی فرد را تحقیر کند. اما زمانی که افراد دست از فردیت و فردگرایی بردارند و مانند یک ماشین همه با هم حرکت کنند زندگی در حقیقت ممکن خواهد شد.

در نهایت باید گفت هاول تلاش می کند تا انسان را به زندگی خودش بازگرداند؛ به این معنا که انسان باید صاحب سرنوشت خود باشد. به اندیشه او مسئولیت پذیری شخصی همان زندگی در حقیقت است. نویسنده از قول پاتوچکا یکی از هم حزبی هایش  که حین یکی از جلسات بازجویی کشته شد، می گوید: «جالب ترین نکته درباره حس مسئولیت این است که ما این حس را همیشه و همه جا با خودمان حمل می کنیم.

این بدان معنا است که حس مسئولیت متعلق به خودمان است و ما باید آن را همین جا، هم اکنون و در هر آنجایی که خداوندگار ما را در آنجا قرار داده است بپذیریم و درک کنیم و نمی توانیم با جابه جا شدن این مسئولیت را زمین بگذایم…»

واتسلاف هاول نویسنده این کتاب چهره سیاسی و شناخته شده ای است. او اولین رئیس جمهور جمهوری چک بود که پس از انقلاب مخملین و فروپاشی نظام کمونیستی در این کشور به قدرت رسید.

گفتارهای این کتاب برآمده از زندگی هاول است و او به واسطه تجربه سیاسی اش به عنوان چهره ای غربگرا همواره محل نقد، مناقشه و مجادله بوده است. اگرچه یافته های او در این کتاب درباره ماهیت نظام های توتالیتار بسیار آموختنی است.

  • عنوان کتاب: قدرت بی‌قدرتان
  • نویسنده: واتسلاف هاول
  • مترجم: احسان کیانی‌خواه
  • نشر: نو
  • شماره تماس با نشر: ۸۸۷۴۰۹۹۱-۰۲۱

 

  • بازنشر این مطلب از سایت مجله دیلمان با ذکر منبع بلامانع است.

  • شماره یازدهم مجله دیلمان با قیمت ۴۵ هزار تومان اکنون روی پیشخوان مطبوعات در کل کشور و کلیه کتابفروشی های معتبر در دسترس است.
  • برای خرید اینترنتی و ارسال پستی به آدرس منزل می توانید به این لینک بروید تا مجله به آدرستان پست شود: لینک خرید مستقیم مجله دیلمان/ شماره یازدهم/ ویژه اسناد فساد آقازاده ها
  • برای دریافت مجله با تماس تلفنی می توانید با شماره ۰۹۱۷۲۰۵۹۹۶۲ تماس حاصل نمایید تا مجله در کمترین زمان به آدرستان پست شود.
  • وبسایت فروشگاهی مجله دیلمان: www.shop.deylamanmag.com
  • صفحه اینستاگرام مجله فرهنگی و اجتماعی دیلمان: @deylaman_magazine