داستان زنان، اعراب و استعمار

«زنان و جنسیت در اسلام» نوشته لیلا احمد درباره چیست؟

دیلمان آنلاین | کتاب «زنان و جنسیت در اسلام» نوشته لیلا احمد با ترجمه فاطمه صادقی از سوی انتشارات نگاه معاصر در ۳۴۵ صفحه به چاپ رسیده است. بحث اصلی این کتاب درباره زنان و جنسیت در جوامع عرب مسلمان است ولی برای فهم وضعیت کنونی نوشته شده است. این کتاب یکی از مهمترین متون درسی در رشته هایی مثل اسلام شناسی، شرق شناسی، مطالعات خاورمیانه و مطالعات محسوب می شود.

فاطمه صادقی درباره نویسنده می گوید: لیلا احمد برابری آغازین میان زن و مرد را بر اساس آموزه های اسلامی مفروض می گیرد و نابرابری بعدی را به تحولات آیین در بستر زمانه مربوط می داند، در اغلب دیدگاهای شریعت مدار چنین تلقی ای وجود ندارد. البته همه دیدگاه های فمنیستی از تلقی یاد شده از آموزه های تشریعی اسلام تبعیت نمی کند.

این کتاب بسیاری از دیدگاه های شرق شناختی، استعماری و نواستماری درباره اسلام، زن مسلمان و تواریخ کلیشه ای در باب جوامع اسلامی را به چالش می کشد. لیلا احمد با بررسی تاریخی قصد دارد نشان دهد که جدال جنسیت امروزی نیست، بلکه چالشی ریشه دار است که از دیرباز در جریان بوده است. باور نویسنده کتاب این است که بسیاری از همان کسانی که به نام «سنت» و اصالت، به نفی برابری جنسیتی می پردازند، در واقع خدمه همان دیدگاه های استعماری و شرق شناختی اند که جز تقویت کلیشه های حاکم در مورد تاریخ جوامع اسلامی خاصیت دیگری ندارند.

نویسنده کتاب معتقد است که میان آموزه های اخلاقی اسلام در رابطه با زنان و رویه های علمی قدرتمدار تفاوت وجود دارد. به نظر او هرچه از صدر اسلام فاصله می گیریم، مصالح قدرت بسیاری از آموزه های اخلاقی اسلامی را به حاشیه راند؛ به گونه ای که امروز بسیاری از آنها ناشناخته مانده و غریب جلوه می کند. به اعتقاد او  بسیاری از جوامع امروزی مسلمان بیش از اینکه میراث دار وحی باشند، وارث سنت هایی هستند که تحت تاثیر فرهنگ جاهلی و دیگر فرهنگ ها و نظام های غالبِ زن ستیز موجود در منطقه قرار گرفتند که در بسیاری موارد با آموزه های وحیانی در تعارض هستند. از جمله مهمترین آنها تاثیر جوامع مجاور به ویژه نظام حقوقی جامعه ساسانی است که به اعتقاد نویسنده و به ویژه پس از ظهور خلافت عباسی به اوج رسید. البته به گفته صادقی وضعیت کنونی زنان جوامع اسلامی را باید متاثر از روندهای معاصر نیز بدانیم که از قرن نوزدهم به این سو شکل گرفته و به برخی از افراطی ترین روش های فهم دین و باورهای دینی راه داده اند.

اهمیت کتاب «زنان و جنسیت در اسلام» بیش از پاسخ های آن در طرح پرسش هایی نهفته ای که می تواند به درک بهتر از تاریخ اسلام و وضعیت زنان در آن بینجامند. چارچوب کلی این کتاب، شناسایی و کشف گفتارهای اسلامی اصلی درباره زنان و جنسیت و کشف پیش فرض های گفتارهای مدرن درباره زنان در تاریخ خاورمیانه است.

این کتاب در سه بخش نوشته شده است؛ بخش اول آن با موضوع «خاورمیانه پیش از اسلام» به بررسی رویه ها، مفاهیم مرتبط با جنسیت در برخی جوامع نمونه منطقه پیش از ظهور اسلام می پردازد. همبستگی های میان تمدن اسلامی با تمدن های پیشین در منطقه به خوبی شناخته شده است. نویسنده در این بخش به این نکته اشاره می کند که ادراک، مفروضات و شعائر و نهاد های اجتماعی مرتبط با بحث زنان و معنای اجتماعی جنسیت که از سنت های جاری در خاورمیانه برآمده بودند، در عصر فتوحات اسلامی به مفاهیم اصلی و رویه های اجتماعی-اسلامی که در قرون نخستین اسلامی شکل گرفتند راه یافتند. در نتیجه باید تعاریف اسلامی از جنسیت را در ارتباط با قوانین و رویه های متغیر در خاورمیانه به معنای وسیع آن در نظر گرفت.

بخش دوم کتاب اختصاص دارد به عربستان در زمان ظهور اسلام و تحولاتی که با نهادینه شدن اسلام به وقوع پیوست. این بخش ساز و کارهای مفهومی و اجتماعی ای را که بر زنان و جنسیت در جامعه عراقِ عصر کلاسیک تاثیر داشته، یعنی مکان و زمانی که در آن هسته تجویزی گفتارهای اسلامی درباره زنان شکل گرفت، را معرفی می نماید. همچنین نویسنده به بررسی ویژگی های برجسته تجلی اجتماعی و اقتصادی نظام جنیست کلاسیک اسلامی بر زندگی زنان در بعضی جوامع بعدی در دوره پیشامدرن می پردازد.

در بخش آخر تحولات اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی را از قرن نوزدهم که با دخالت های اروپا وارد خاورمیانه شد  بررسی می نماید. در این بخش تمرکز نویسنده بطور کامل بر مصر است. در جهان عرب نخستین منطقه ای که تحول اجتماعی زنان را تجربه کرد مصر بود. این کشور در شکل گیری گفتارهای مهم عرب درمورد زنان نقش اصلی را داشته و دارد. لیلا احمد در این بخش پیشرفت های حاصل از تحول اجتماعی برای زنان درطول قرن نوزدهم را شرح می دهد و تاثیر آن را بر تحولات و آرا در مورد زنان بررسی می کند. مطالعه این کتاب به علاقمندان مسائل زنان توصیه می شود.

 

زنان و جنسیت در اسلام(ریشه های تاریخی جدال امروزین)

نوشته: لیلا احمد

ترجمه فاطمه صادقی

نشر نگاه معاصر

برای تهیه این کتاب، با دفتر نشر نگاه نو  در تهران تماس بگیرید: ۲۲۴۴۸۴۱۹